Hytaýda oňa saglygyň nyşany bolan "çi" diýilýärdi. Müsürde bolsa oňa ebedi ýaşaýşyň nyşany bolan "ankh" diýilýärdi. Finikiýalylar üçin bu söz söýgi we gözellik hudaýy bolan Afrodita bilen sinonimdi.
Bu gadymy siwilizasiýalar bütin dünýäde medeniýetleriň 5000 ýyldan gowrak wagt bäri saglygymyz üçin möhüm hasaplanýan material bolan mis barada gürrüň edýärdiler. Gripp, E. coli ýaly bakteriýalar, MRSA ýaly superbakteriýalar ýa-da hatda koronawiruslar gaty ýüzlere düşende, olar dört-bäş güne çenli ýaşap bilýärler. Emma olar mis we mis ýaly mis garyndylaryna düşende, birnäçe minutdan soň ölüp başlaýarlar we birnäçe sagatdan soň anyklanyp bolmaýarlar.
“Wiruslaryň diňe partlaýandygyny gördük” diýip, Sautgempton uniwersitetiniň daşky gurşawy goramak boýunça professory Bill Kiwil aýdýar. “Olar misiň üstüne düşýärler we ol olary diňe zaýalaýar”. Hindistanda adamlaryň müňýyllyklaryň dowamynda mis käselerden içýändigine geň galmaly däl. Hatda ABŞ-da hem mis turbasy içilýän suwy getirýär. Mis tebigy, passiw, antimikrob materialdyr. Ol elektrik energiýasyna ýa-da agartyjy serişdesine mätäçlik duýmazdan, ýüzüni öz-özünden sterilleşdirip bilýär.
Senagat rewolýusiýasy döwründe mis zatlar, enjamlar we binalar üçin material hökmünde gülläp ösdi. Mis elektrik ulgamlarynda henizem giňden ulanylýar - mis bazary, aslynda, şeýle netijeli geçiriji bolany üçin ösýär. Emma bu material 20-nji asyryň täze materiallary sebäpli köp gurluşyk ulanylyşyndan çykaryldy. Plastikler, berk aýna, alýumin we poslamaýan polat häzirki zaman materiallary bolup, binagärlikden başlap, Apple önümlerine çenli hemme zatda ulanylýar. Binagärler we dizaýnerler has owadan (we köplenç arzan) materiallary saýlamagy bilen, bürünç gapylaryň tutawaçlary we tutawaçlary modadan çykdy.
Indi Keevil jemgyýetçilik ýerlerinde, esasanam hassahanalarda misi gaýtadan ulanmagyň wagty geldi diýip pikir edýär. Global pandemiýalar bilen dolu gaçyp bolmajak geljegiň öňünde, saglygy goraýyşda, jemgyýetçilik ulaglarynda we hatda öýlerimizde misi ulanmaly. COVID-19-y duruzmak üçin gaty giç bolsa-da, indiki pandemiýamyz barada pikir etmek üçin heniz ir däl. Misiň peýdalary, san taýdan kesgitlenen
Biz muny görmelidik, hakykatda bolsa kimdir biri gördi.
1983-nji ýylda lukmançylyk ylmy işgäri Fillis J. Kun hassahanalarda misiň ýitip gitmegi barada ilkinji gezek syn ýazdy. Pitsburgdaky Hamot lukmançylyk merkezinde gigiýena boýunça okuw maşklary mahalynda talyplar hassahananyň töweregindäki dürli ýüzleri, şol sanda unitaz gaplaryny we gapylaryň tutawaçlaryny süpürdiler. Ol unitazlaryň mikroblardan arassadygyny, käbir enjamlaryň bolsa has hapadygyny we agar plastinkalarynda köpelmegine rugsat berlende howply bakteriýalaryň ösýändigini gördü.
“Ýalpyldawuk we ýalpyldawuk polatdan ýasalan gapylaryň tutawaçlary we basyş plitalary hassahananyň gapysynda rahatlandyryjy arassa görünýär. Tersine, garaňkylaşan bürünçden ýasalan gapylaryň tutawaçlary we basyş plitalary hapa we hapa görünýär” diýip, ol şol wagt ýazdy. “Emma garaňkylaşanda-da, adatça 67% mis we 33% sinkden ybarat bolan latun [bakteriýalary öldürýär], şol bir wagtyň özünde polatdan ýasalan — takmynan 88% demir we 12% hrom — bakteriýalaryň ösmegine päsgel bermekde az zat edýär”.
Ahyrsoňy, ol makalasyny tutuş saglygy goraýyş ulgamy üçin ýeterlik derejede ýönekeý netije bilen jemledi. “Eger hassahanaňyz abatlaýyş işleri geçirilýän bolsa, köne bürünç enjamlary saklamaga synanyşyň ýa-da ony gaýtalaň; eger sizde polatdan ýasalan enjamlar bar bolsa, olaryň her gün, esasanam reanimasiýa bölümlerinde dezinfeksiýa edilmegine göz ýetiriň.”
Onýyllyklar geçensoň, we ykrar etmek gerek, Mis Ösüş Assosiasiýasynyň (mis senagatynyň söwda topary) maliýeleşdirmegi bilen Kiwil Kunyň ylmy-barlag işlerini has-da ösdürdi. Dünýädäki iň howply patogenleriň käbiri bilen öz laboratoriýasynda işlemek bilen, ol misiň diňe bir bakteriýalary netijeli öldürmän, eýsem wiruslary hem öldürýändigini görkezdi.
Kiwil öz işinde mis tarelkasyny sterilizirlemek üçin spirte batyrýar. Soňra artykmaç ýaglardan dynmak üçin ony asetonda batyrýar. Soňra ýüze biraz patogeni düşürýär. Birnäçe pursatdan soň ol guraýar. Nusga birnäçe minutdan birnäçe güne çenli saklanýar. Soňra ony aýna munçuklar we suwuklyk bilen doldurylan gutuda çaýkaýar. Monçuklar bakteriýalary we wiruslary suwuklyga gyryp aýyrýar we olaryň bardygyny anyklamak üçin suwuklykdan nusga alyp bolýar. Beýleki ýagdaýlarda, ol patogeniň mis tarapyndan ýüze çykan pursadynda ýok edilmegini synlamaga we ýazga almaga mümkinçilik berýän mikroskopiýa usullaryny işläp düzdi.
Ol bu täsiriň jadygöýlik ýaly görünýändigini aýdýar, ýöne şu pursatda bolup geçýän hadysanyň ylmyň gowy düşünen zadydygyny aýdýar. Wirus ýa-da bakteriýa plastinka düşende, ol mis ionlary bilen doldurylýar. Şol ionlar öýjüklere we wiruslara ok ýaly aralaşýar. Mis bu kesel döredijileri diňe öldürmeýär; olary içindäki nuklein kislotalaryna ýa-da köpeliş çyzgylaryna çenli ýok edýär.
“Ähli genler ýok edilýändigi üçin mutasiýa [ýa-da ewolýusiýa] mümkinçiligi ýok” diýip, Kiwil aýdýar. “Bu misiň hakyky peýdalarynyň biridir”. Başgaça aýdylanda, mis ulanmak, mysal üçin, antibiotikleri aşa köp belläp goýmak howpuny döretmeýär. Bu diňe gowy pikir.
Hakyky dünýäde synaglarda mis öz gymmatyny subut edýär. Laboratoriýadan daşarda, beýleki barlagçylar misiň hakyky lukmançylyk şertlerinde ulanylanda, belli bir derejede hassahana gapylarynyň tutawaçlaryny, şeýle hem hassahana düşeklerini, myhman oturgyjynyň goltuklaryny we hatda damardan ulanylýan stendleri öz içine alýan ýagdaýlarda nähili täsir edýändigini yzarladylar. 2015-nji ýylda Goranmak ministrliginiň granti boýunça işleýän barlagçylar üç hassahanada infeksiýa derejesini deňeşdirdiler we üç hassahanada mis garyndylary ulanylanda, infeksiýa derejesini 58% azaltdygyny anykladylar. Şeýle barlag 2016-njy ýylda çagalaryň reanimasiýa bölüminde geçirildi, ol infeksiýa derejesiniň şeýle täsirli azalandygyny görkezdi.
Emma çykdajy barada näme aýdyp bolar? Mis hemişe plastikden ýa-da alýuminden gymmat we köplenç polatdan has gymmat alternatiwa bolup durýar. Emma hassahanalarda ýaýraýan infeksiýalaryň saglygy goraýyş ulgamyna ýylda 45 milliard dollara çenli zyýan ýetirýändigini, 90 müňe çenli adamyň ölümine sebäp bolýandygyny göz öňünde tutup, misi täzelemek üçin çykdajylar deňeşdireniňde örän az.
Mis senagatyndan maliýe serişdelerini almaýan Kiwil, täze gurluşyk taslamalarynda mis saýlamak jogapkärçiliginiň arhitektorlaryň üstüne düşýändigine ynanýar. Mis EPA tarapyndan tassyklanan ilkinji (häzirlikçe iň soňky) antimikrob metal ýüzi boldy. (Kümüş senagatyndaky kompaniýalar onuň antimikrobdygyny öňe sürmäge synanyşdylar, ýöne başartmadylar, bu bolsa EPA-nyň jerime salmagyna getirdi.) Mis senagaty toparlary şu güne çenli EPA-da 400-den gowrak mis garyndysyny hasaba aldylar. "Biz mis-nikeliň bakteriýalary we wiruslary öldürmekde bürünç ýaly gowydygyny görkezdik" diýýär ol. Mis nikeliň köne surnaý ýaly bolmagy hökman däl; ony poslamaýan polatdan tapawutlandyryp bolmaýar.
Köne mis armaturalary sökülmek üçin täzelenmedik dünýäniň beýleki jaýlary barada bolsa, Kiwiliň bir maslahaty bar: "Näme etseňizem, olary aýyrmaň. Bular siziň iň gowy zatlaryňyz".
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 25-nji noýabry